सोयाबीन पीक काळजी – Soybean Farming in India (2025 मार्गदर्शक)
प्रस्तावना
सोयाबीन हे आजच्या काळातील भारतातील सर्वात महत्वाचे तैलबिया पीक आहे. याचे उत्पादन मुख्यतः तेल व प्रथिने यासाठी केले जाते. महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश, राजस्थान, कर्नाटक आणि तेलंगणा या राज्यांमध्ये सोयाबीन शेती ( Soybean farming in India ) मोठ्या प्रमाणात केली जाते. योग्य नियोजन आणि काळजी घेतल्यास शेतकऱ्यांना सोयाबीन लागवडीतून चांगला नफा मिळू शकतो.
सोयाबीन ( Soybean farming in India ) लागवडीसाठी योग्य हवामान
सोयाबीनसाठी उष्ण आणि आर्द्र हवामान सर्वोत्तम.
तापमान 20°C ते 30°C दरम्यान असणे आवश्यक.
पेरणीच्या वेळी पाऊस, वाढीच्या काळात पुरेसा ओलावा आणि कापणीच्या वेळी कोरडे हवामान लाभदायक.
खरीप हंगाम (जून-जुलै) हा सोयाबीनसाठी आदर्श.
जमीन निवड व जमीन तयारी
सोयाबीन ( Soybean farming in India ) लागवडीसाठी सेंद्रिय पदार्थांनी समृद्ध काळी, मध्यम ते हलक्या प्रकारची जमीन योग्य.
जमिनीचा pH 6.5 ते 7.5 असावा.
पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्यावी.
2–3 खोल नांगरट करून जमीन भुसभुशीत करावी.
शेणखत किंवा कंपोस्ट 10–12 टन/हे. प्रमाणात मिसळावे.
बियाणे व बियाणे प्रक्रिया
शिफारस केलेल्या जाती – JS-335, MAUS-71, MAUS-162, NRC-37, KHSb-2.
बीजदर: 75–80 किलो/हेक्टर.
बियाणे प्रक्रिया:
ट्रायकोडर्मा, कार्बेन्डाझिम किंवा थायरम ने प्रक्रिया करावी.
रिझोबियम आणि पी.एस.बी. (फॉस्फेट सॉल्युबल बॅक्टेरिया) ने ट्रीटमेंट केल्यास उत्पादन वाढते.
लागवड पद्धती
पेरणी काळ: जून अखेर ते जुलै पहिला आठवडा.
ओळीतील अंतर: 30–45 सेमी.
झाडामधील अंतर: 5–7 सेमी.
पेरणी खोल: 3–5 सेमी.
यंत्राद्वारे पेरणी केल्यास मजुरी कमी व पीक सरळ लागते.
खत व्यवस्थापन
नत्र: 30–40 किलो/हे.
स्फुरद: 75–80 किलो/हे.
पालाश: 40 किलो/हे.
सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (झिंक, सल्फर) दिल्यास उत्पादन वाढते.
सोयाबीनमध्ये जंतूसहजीवनामुळे नत्राची गरज कमी लागते.
सिंचन व्यवस्थापन
पावसावर अवलंबून असले तरी ताण येऊ नये याची काळजी घ्यावी.
सुरुवातीला उगवणीसाठी ओलावा आवश्यक.
फुलोरा आणि शेंगा भरण्याच्या टप्प्यावर 1–2 सिंचन दिल्यास उत्पादन वाढते.
पाणी साचणे टाळावे.
तण नियंत्रण
लागवडीनंतर 20–25 दिवसांत तण उपटावे.
दोन खुरपण्या करणे आवश्यक.
रासायनिक तणनाशके: पेन्डीमेथालिन, इमाझेथापायर यांचा वापर.
रोग व किड नियंत्रण
रोग:
पानगळ रोग, तांबेरा, गंज रोग.
नियंत्रणासाठी शिफारस केलेली बुरशीनाशके फवारणी.
किडी:
शेंगा पोखरणारी अळी, पाने खाणाऱ्या अळ्या.
नियंत्रणासाठी बविस्टीन, इंडॉक्साकार्ब, क्विनालफॉस यांचा वापर.
उत्पादन
चांगल्या काळजीने 20–25 क्विंटल/हेक्टर उत्पादन मिळते.
उत्तम तंत्र वापरल्यास 30 क्विंटल/हे. पर्यंत उत्पादन शक्य.
खर्च व नफा
अंदाजे खर्च: ₹25,000–₹30,000 प्रति हेक्टर.
उत्पादन: 20 क्विंटल × ₹4,500 (बाजार भाव) = ₹90,000.
निव्वळ नफा: अंदाजे ₹55,000–₹60,000 प्रति हेक्टर.
सोयाबीन शेतीचे फायदे
तेल व प्रथिनांचे उत्कृष्ट स्रोत.
जमिनीत नत्र स्थिरीकरण करून पुढील पिकासाठी सुपीकता वाढवते.
कमी कालावधीतील पीक (90–110 दिवस).
शेतकऱ्यांसाठी सुरक्षित आणि लाभदायक व्यवसाय.
