सेंद्रिय खत व Compost फायदे – घरच्या घरी बनवा आणि शेतात वापरा
प्रस्तावना
आजच्या आधुनिक शेतीत chemical fertilizer चा वापर झपाट्याने वाढतोय. पण त्याचबरोबर जमिनीची सुपीकता कमी होणे, सूक्ष्मजंतू मरून जाणे, पाण्याची धारणक्षमता कमी होणे असे दुष्परिणाम देखील वाढले आहेत. Sustainable agriculture साठी Organic Farming हे future आहे आणि त्यामध्ये “सेंद्रिय खत” व “Compost” ही दोन सर्वात महत्वाची शस्त्रे आहेत.
Compost म्हणजे काय? – शेतातील आवरण, सूखी पाने, गवत, घरातील ओला कचरा, शेणखत, सेंद्रिय waste चा नियंत्रित विघटन प्रक्रियेतून तयार झालेला पोषक humus rich खत.
सेंद्रिय खताचे प्रकार
| प्रकार | उदा. |
|---|---|
| पशुखत | गाई-म्हशीचे शेणखत |
| हिरवे खत | सन, मोहरी, ढेकळ वगैरे green crops |
| वर्मी कंपोस्ट | earthworm process |
| घरगुती compost | kitchen waste |
| जैविक खत | जीवामृत, घनजिवामृत, PSB cultures इ. |
Compost चे मुख्य फायदे
मातीची सुपीकता वाढते
Compost मधील humus soil structure सुधारतो. Organic carbon वाढतो.मातीमध्ये सूक्ष्मजीवांची संख्या वाढते
हे microorganisms plant nutrition उपलब्ध करून देतात.पाण्याची धरून ठेवण्याची क्षमता वाढते
heavy / black cotton soil मध्ये हा फायदा मोठा आहे.Chemical fertilizer usage 40-50% पर्यंत कमी होतो
input cost कमी + ROI वाढतोPlant immunity वाढते व pest attack कमी होतो
घरच्या घरी Compost कसे बनवायचे? (Step by Step)
एक मोठा plastic barrel / drum वापरा
खाली 2 inch dry leaves/ dry grass layer ठेवा
त्यावर kitchen wet waste (भाजीचे देठ, फळाचे कवच, शेंगा, चहा पावडर इ.) घाला
मधूनमधून cow dung slurry spray करा
दर 7-10 दिवसांनी फावडा मारून aeration द्या
barrel चे झाकण loosely ठेवा
compost 60 ते 90 दिवसात तयार होते
Pro Tip: घरी bone meal + neem cake 2% add केल्यास compost अधिक potent होते.
शेतात Compost कसे आणि किती वापरावे?
| पिक | प्रमाण |
|---|---|
| उस | 8 ते 12 टन/एकर |
| डाळी / कडधान्ये | 2-3 टन/एकर |
| भाजीपाला | 4-6 टन/एकर |
| फळबाग | झाडानुसार 8-20 kg दरवर्षी |
Chemical fertilizer vs Organic fertilizer comparison
| Parameter | Chemical | Organic |
|---|---|---|
| Cost | जास्त | कमी (self made शक्य) |
| Soil life | कमी करते | सुधारते |
| Long term effect | negative | positive व sustainable |
| Health safety | नकारात्मक | सुरक्षित, residue free |
बाजारात Organic Produce Demand प्रचंड वाढतेय
Urban Health conscious customers, organic grocery stores, millet based lifestyle – यामुळे Organic produce ला premium मिळतो.
जर शेतकरी organic fertilizer वापरण्यास सुरूवात केली तर 1-2 वर्षात soil health improve होते आणि yield stable होते.
GreenMarathi future blogs मध्ये आपण organic crop wise guides देणार.
निष्कर्ष
Organic compost हा शेतीचा भवितव्य आहे. Chemical वर dependency कमी करायची असेल तर घरच्या घरचे compost + पशुखत + वर्मी खत यांचा वापर वाढवणे अत्यंत गरजेचे आहे.
सेंद्रिय खत वापरून
soil health वाढते + plant health वाढते + production sustainable होते.
हे लेख वाचताना अधिक अधिकृत आणि तांत्रिक माहिती पाहिजे असल्यास खालील स्त्रोत उपयुक्त ठरतील — ICAR, NCOF आणि FAO सारखी संस्थात्मक रेफरन्सेस वाचा.
ICAR – Composting Guidelines · NCOF – Organic Farming (India) · FAO – Composting Technical Doc (PDF)
