ऊस लागवड – भाग 1 : लागवडीबाबत सविस्तर माहिती
प्रस्तावना
ऊस हे भारतातील महत्त्वाचे नगदी पीक असून साखर उत्पादन, पशुखाद्य आणि औद्योगिक उपयोगासाठी त्याला मोठी मागणी आहे. आधुनिक पद्धतीने, वैज्ञानिक नियोजनाने आणि योग्य व्यवस्थापनाने ऊस लागवड केल्यास कमी खर्चात अधिक उत्पादन मिळते. या लेखात आपण ऊस लागवडीसाठी आवश्यक घटक, योग्य जमीन, हवामान, बीज निवड, रोप तयार करणे आणि लागवड पद्धती याबाबत सविस्तर माहिती पाहणार आहोत.
१. ऊस लागवडीसाठी योग्य हवामान
✅ तापमान:
२०°C ते ३५°C दरम्यान असलेले हवामान उत्तम
अतिउष्ण किंवा अतिथंड हवामान टाळावे
✅ पर्जन्यमान:
वर्षभर ७५० मिमी ते १२०० मिमी दरम्यान असलेले पर्जन्यमान आवश्यक
पावसाळ्यानंतर सिंचनाची योजना करावी
✅ सूर्यप्रकाश:
चांगल्या उत्पादनासाठी ८–१० तास सूर्यप्रकाश आवश्यक
छाया किंवा धुके असलेल्या भागात उत्पादन कमी होऊ शकते
२. ऊस लागवडीसाठी योग्य जमीन
- निचऱ्याची सोय असलेली, मध्यम ते भारी काळी माती सर्वोत्तम
- pH मूल्य ६.५ ते ८.० दरम्यान असावे
जड आणि पाणथळ जमिनी टाळाव्यात - सेंद्रिय पदार्थ आणि सुपीकता असलेली जमीन उत्पादन वाढवते
३. बीज निवड आणि त्याचे महत्त्व
✔ रोगमुक्त, निरोगी आणि उच्च उत्पादन देणारे कांड वापरावे
✔ मान्यताप्राप्त बीज केंद्रातून प्रमाणित बियाणे घेणे आवश्यक
✔ लोकप्रिय वाण: CO-86032, CO-0238, COJ-64 इत्यादी
✔ कांडांवर रोग किंवा कुजलेपण नसावे
बीज निवडताना लक्षात ठेवा:
प्रत्येक कांडावर २–३ उत्तम गाठी असाव्यात
बियाणे ८–१० महिने वयाचे असावे
कांडाची जाडी व लांबी मध्यम असावी
४. रोप तयार करणे (Seedling Preparation)
✔ पारंपरिक कांड पद्धत
कांड २–३ गाठींच्या भागात कापून वापरले जाते
लागवडीपूर्वी २४ तास पाण्यात भिजवून त्यानंतर लावणी करावी
बुरशी व रोगांपासून संरक्षणासाठी जैविक किंवा प्रमाणित औषधाने प्रक्रिया करावी
✔ रोप पद्धती (Nursery Method)
निवडलेल्या मातीकांडापासून रोपे तयार केली जातात
३०–४५ दिवसांत रोपे लावणीस तयार होतात
कमी जागेत अधिक रोपे तयार करता येतात
रोगांचा धोका कमी असतो
५. ऊस लागवडीची पद्धत
✔ जमीन तयारी
नांगरट करून जमीन मोकळी करावी
शेणखत, कंपोस्ट आणि सेंद्रिय पदार्थ मिसळून जमीन तयार करावी
माती समतल करून योग्य निचरा करावा
✔ लावणी
३०x३० सेमी किंवा ४५x४५ सेमी अंतरावर कांड किंवा रोप लावावे
दोन ओळींमध्ये ९०–१२० सेमी अंतर ठेवावे
कांड जमिनीत ५–७ सेमी खोलीवर ठेवावे
रोपाच्या मुळाशी माती घट्ट दाबून सिंचन करावे
६. खत व्यवस्थापनाची सुरुवात
✔ सुरुवातीच्या टप्प्यात शेणखत किंवा कंपोस्ट वापरणे गरजेचे
✔ नंतर संतुलित प्रमाणात नायट्रोजन, फॉस्फरस आणि पोटॅश वापरून वाढीस मदत करावी
✔ सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा समावेश आवश्यकतेनुसार करावा
७. सिंचनाची सुरुवात
✔ लागवडीच्या दिवशी लगेच हलके सिंचन करावे
✔ नंतर ७–१० दिवसांनी सिंचन करावे
✔ ठिबक किंवा फवारा सिंचन वापरल्यास पाणी आणि खत दोन्हींचा योग्य वापर होतो
८. रोग व कीड नियंत्रणासाठी सुरुवातीचे उपाय
✔ कांड लागवड करण्याआधी २४ तास पाण्यात भिजवून रोगनाशक प्रक्रिया करावी
✔ बुरशीजन्य रोग टाळण्यासाठी जैविक औषधांचा वापर करावा
✔ सुरुवातीपासून नियमित निरीक्षण करणे आवश्यक
९. लागवडीपूर्व तयारी – टिप्स
✔ जमीन तपासणी करून pH आणि पोषण मूल्यांची चाचणी करावी
✔ योग्य हवामान व सिंचनाची व्यवस्था आधी तयार करावी
✔ प्रमाणित बियाणे वेळेवर खरेदी करावे
✔ लागवडीपूर्वी कृषी तज्ञांचा सल्ला घेणे फायदेशीर ठरते
निष्कर्ष – भाग 1
ऊस लागवडीसाठी योग्य नियोजन, बीज निवड, जमीन तयार करणे, रोप तयार करणे आणि सुरुवातीचे सिंचन व खत व्यवस्थापन यावर लक्ष दिल्यास चांगले उत्पादन मिळते. आधुनिक पद्धतीने लागवड केल्यास खर्च कमी आणि नफा अधिक मिळतो. पुढील भागात आपण खत व्यवस्थापन, सिंचन, रोग नियंत्रण आणि उत्पादन वाढ याबाबत माहिती घेऊ.
